Planowanie szczęścia

Dlaczego tak trudno przewidzieć, co zapewni nam szczęście? Dlaczego w ogóle trudno przewidzieć przyszłość i cokolwiek skutecznie zaplanować? Skąd biorą się trudności w obiektywnej ocenie sytuacji  w pracy czy życiu? Jakie błędy myślowe wpływają na nasze decyzje, plany i sądy? Notatki z lektury: Daniel Kahneman – twórca ekonomii behawioralnej, teorii perspektywy i laureat nagrody Nobla – o planowaniu przyszłości i codziennym szczęściu.

London time - canon t2i

Flicr: Doug88888 licensed under Creative commons

  • Planning Fallacy. Czyli złudzenie planowania.

Ekspert ds. planowania Bent Flyvberk przeanalizował prawie 300 największych inwestycji publicznych na świecie – okazało się że 90 proc. z nich było niedoszacowanych (przekroczone budżety o miliony dolarów, lata opóźnień w oddaniu inwestycji do użytku.)

Philip Tetlock w książce „Expert Political Judgment: How Good Is It? How Can We Know?” analizuje ponad 80 tysięcy prognoz. Okazuje się, że nie tylko stosowanie prawdopodobieństwa daje lepsze rezultaty od prognoz ekspertów, ale nawet laicy potrafią skuteczniej przewidywać niż eksperci.

Według Daniela Kahnemana Złudzenie planowania to jeden z kluczowych błędów poznawczych. To przez niego często się spóźniamy, niedoszacowujemy budżetów, a słowo deadline powoduje u nas atak paniki.

Złudzenie planowania to tendencja do niczym nieuzasadnionego optymizmu w planowaniu, niedoszacowanie czasu i kosztów potrzebnych w danych projekcie , niezwykle trudne do uniknięcia.

Złudzenie planowania wynika z:

a. skupienie na tu i teraz – wydaje nam się ze sytuacja którą planujemy przewidzieć jest wyjątkowa, nie bierzemy pod uwagę, jak bardzo podobna jest do błędów z przeszłości czy do błędów popełnianych przez innych, (bo my przecież jesteśmy wyjątkowi i silnie zmotywowani, teraz nam się  uda i musi nam się udać); zwłaszcza jeśli czynimy prognozy co do dziedziny w której czujemy się ekspertami zabijamy czujność

b. naturalny optymizm – dużo lepiej czujemy się myśląc, że plan pójdzie po naszej myśli (nie spóźnimy się, będzie dobrze, starczy nam pieniędzy, jak się nie uda, to będziemy się martwic później)

c. motywacja nagrodą – jeśli oczekujemy korzyści, nasz plan jest dodatkowo obciążony ryzykiem błędu, może się nawet zdarzyć, ze z powodu jakiejś nagrody zobowiązujemy się do realizacja zadania, którego nie mamy szans spełnić (uda mi się, bo ktoś mnie doceni, a szef da podwyżkę)

Uniknięcie tego błędu jest niezwykle trudne zwłaszcza przy skomplikowanych, złożonych, wysokobudżetowych planach (inwestycja publiczne). Właściwie każdy plan którego nie da się napisać podczas jednego posiedzenia wymaga niezwyklej staranności, żmudnego, systematycznego, powolnego analizowania danych i faktów.  Jeśli chcemy coś zaplanować, musimy porównać się nie tylko z ludźmi, którym udało się osiągnąć to co chcemy, ale musimy się porównać również z ludźmi, którym to się nie udało.

Darmowy kurs dotyczący takiego skomplikowanego planowania oferuje ClarerThinking.org

Jest też prostsza reguła – cokolwiek planujesz i zakładasz, że zajmie ci to x czasu i z pieniędzy – pomnóż swoje szacunki razy dwa – będą bliższe prawdzie.

tortoise_&_hare_1

Wikimedia Files: Licenced under Creative Commons

  • Dwa systemy: Histeryczny Ignorant i Leniwy Analityk

W książce „Pułapki myślenia” Kahneman przedstawia wizję ludzkiego umysłu, który funkcjonuje w oparciu o  dwa wewnętrzne systemy:

SYSTEM 1:  automatyczny, nieuświadomiony, wygodny, wewnętrznie spójny; w ramach Systemu 1 działa percepcja, intuicja; system obejmuje również praktyczne umiejętności takie jak mówienie, rozumienie języka, prowadzenie samochodu (kiedy osiągamy odpowiednio wysoki poziom w danej umiejętności przechodzimy na autopilota), system przechowuje nasz osobisty model świata, przyswaja to co jest z nim spójne (ma nieograniczoną zdolność do ignorancji, lubi konkret, to system łatwowierny, kierujący się impulsami, akceptujący sugestie, niecierpliwy, naiwny, histeryczny,intuicyjny, szybki i pewny swoich uczuć)

SYSTEM2:  uświadamiany i kontrolowany, wymaga wysiłku w stosowaniu, chce być logicznie spójny; testuje hipotezy, odpowiada za powątpiewanie i niewiarę; System 2 najczęściej jest zajęty, aktywuje się, gdy wykryte jest wydarzenie, które jest niezgodne z modelem świata prze­cho­wy­wa­nym przez System 1. ( wolny, leniwy, skłonny do rozmyślań,analityczny, logiczny, uważny, świadomy, celowy, czujny) – O tym systemie myślimy, że to my- nasza osobowość i tożsamość, a to raczej drugoplanowa postać, która myśli ze jest głównym bohaterem filmu.

Stała czujność i powątpiewanie z pewnością nie są dobre; łatwowierność i kierowanie się impulsami również – to co możemy zrobić to zbalansować pracę obu systemów.

Mechanizm tworzenia spójności i sensu w naszych głowach, działa dzięki zdolności Systemu 1 do szukania związków. System pierwszy to podbudowa dla operacji pamięci skojarzeniowej, którą Kahneman definiuje jako:

„(…) wielkie repozytorium idei, połączonych ze sobą na wiele możliwych sposobów (bezpośrednio i pośrednio), które aktywują się i rozprzestrzeniają od jednej idei do drugiej, aż do momentu w którym niewielki wycinek tej ogromnej sieci  oświeci nas i ten wycinek to jest własnie to co dzieje się w naszym umyśle w danej chwili. Nie jesteśmy prawie tego w ogóle świadomi, albo świadomi w naprawdę niewielkim stopniu”.

Nasza uwaga skupiona jest tylko na tym, co chce zobaczyć.  System 1 podpowiada przyczyny i intencje. Widzimy świat dużo bardziej spójnym niż jest w rzeczywistości.  Zyskujemy pasująca do nas wizję świata, chroniczny brak komfortu związany z wieloznacznością i subiektywne poczucie pewności – tak samo silne niezależnie od tego skąd pochodzi (eksperci, intuicja, błędy poznawcze).  Confidence to nie Evidence.

planowanie szczęścia

Flicr: Andrew Gibson Licensed under Creative Commons

  • W poszukiwaniu szczęścia

Kahneman podkreśla, że szczęście to złożona sprawa, a to efemeryczne ( mocno namacalne?) uczucie przypisujemy rozmaitym rzeczom i bardzo często unikamy tej złożoności.  Szczęście to coś innego niż poczucie zadowolenia czy dobre samopoczucie. By przybliżyć rozumienie szczęścia Kahneman wyodrębnia jaźń doświadczająca i jaźń pamiętająca:

  1. Jaźń doświadczająca – żyje w teraźniejszości, doświadcza przeżyć, jednego po drugim, gdy pojedyncze doświadczenie kończy się , tracimy je bezpowrotnie
  2. Jaźń wspominająca – dominuje, pamięta, notuje wyniki, to narrator naszego życia, decyduje o poziomie zadowolenia

Żyjemy w ciągłym potrzasku miedzy jaźnią doświadczająca, a pamiętająca. To ten potrzask powoduje, że nie potrafimy zaplanować sobie szczęścia:

“Nie wybieramy między doświadczeniami, wybieramy między naszymi wspomnieniami doświadczeń. Nawet kiedy myślimy o przyszłości, nie myślimy o niej jak o przyszłym doświadczeniu. Myślimy o naszej przyszłości  jak o antycypowanych wspomnieniach” .

Chwila szczęścia, której doświadczyliśmy i którą możemy dzięki pamiętającej jaźni w każdej chwili przywołać ma ogromna moc i może nam pomóc przezwyciężyć trudności codziennego życia. Liczy się tylko nasze prywatne osobiste doświadczenie chwili, nie pieniądze, nie klimat, nie cele (będę szczęśliwa gdy…)

A zadowolenia (przynajmniej w Stanach) osiągamy, co Kahneman zbadał skrupulatnie, kiedy nasze dochody wynoszą 600 tysięcy dolarów rocznie, powyżej tej granicy różnice w dochodach nie mają znaczenia.

http://www.ted.com/talks/daniel_kahneman_the_riddle_of_experience_vs_memory.html